Wat is hermafrodiet? Betekenis en verschil met intersekse

De term ‘hermafrodiet’ roept vaak verwarring op. Veel mensen denken aan mythische wezens of bijzondere dieren, maar de werkelijkheid is menselijk en divers. Volgens een rapport van Movisie, een Nederlands kennisinstituut, heeft ongeveer 1 op de 200 mensen aangeboren intersekse kenmerken. In dit artikel lees je waarom ‘hermafrodiet’ een verouderde term is, wat intersekse precies inhoudt en hoe het verschilt van transgender.

Aantal mensen met intersekse kenmerken: ongeveer 1 op de 200 (0,5%) ·
Aantal bekende intersekse variaties: meer dan 40 ·
Percentage geboorten met ambigue genitaliën: ongeveer 0,02% (1 op 5.000) ·
Term ‘hermafrodiet’ wordt afgeraden door medische organisaties: ja, sinds 2015

Wat is een hermafrodiet?

De term ‘hermafrodiet’ stamt uit de mythologie (Hermaphroditus, de zoon van Hermes en Aphrodite) en werd vroeger in de medische literatuur gebruikt voor mensen met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken. Tegenwoordig is die term echter verouderd. Sense.info, een voorlichtingsplatform voor jongeren, legt uit: “Vroeger werden intersekse mensen soms ‘hermafrodiet’ genoemd, maar die term wordt niet meer gebruikt omdat veel mensen die kwetsend vinden.”

De kern van de verwarring: hermafrodiet suggereert volledige tweeslachtigheid, maar dat komt bij mensen niet voor.

Wat is het verschil met intersekse?

Intersekse is de moderne overkoepelende term voor aangeboren variaties in geslachtskenmerken. Waar ‘hermafrodiet’ suggereert dat iemand volledig tweeslachtig is – wat bij mensen niet voorkomt –, benadrukt intersekse de diversiteit. Volgens NPO Kennis kan het gaan om variatie in chromosomen, hormonen, inwendige of uitwendige geslachtsorganen.

Waarom is de term verouderd?

Internationale medische organisaties, waaronder de American Academy of Pediatrics, raden het gebruik van ‘hermafrodiet’ voor mensen af sinds 2015. NNID, Nederlands Netwerk Intersekse/DSD noemt de term “historisch beladen” en “door veel intersekse mensen als beledigend ervaren”. De voorkeur gaat uit naar ‘intersekse’ of de medische afkorting DSD (Disorders of Sex Development).

Het patroon is helder: medische instanties hebben de term officieel verlaten omdat hij onjuist en kwetsend is.

Welk dier is hermafrodiet?

In de biologie komt hermafroditisme veel voor bij ongewervelde dieren. Een dier is hermafrodiet als het zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen bezit, soms tegelijkertijd. Wikipedia, Nederlandse encyclopedie vermeldt: “Volledige tweeslachtigheid komt bij mensen niet voor, maar bij veel dieren wel.”

Dit verschil is essentieel: voor mensen gebruiken we ‘intersekse’, voor dieren blijft ‘hermafrodiet’ correct.

Welke weekdieren zijn hermafrodiet?

• Slakken (bijv. tuinslakken) – bezitten zowel eierstokken als zaadballen.
• Regenwormen – produceren zowel eitjes als sperma en wisselen sperma uit tijdens paring.
• Zeeslakken – soms kunnen ze zowel mannelijk als vrouwelijk fungeren.

Bron: Wikipedia, Nederlandse encyclopedie (biologie).

De implicatie: hermafroditisme is in het dierenrijk een efficiënte reproductiestrategie, maar bij zoogdieren – inclusief mensen – is het uiterst zeldzaam.

Zijn er vissen die hermafrodiet zijn?

Ja, bij sommige vissoorten komt seksewissel voor. Clownvissen en lipvissen kunnen van geslacht veranderen: een dominante vis wordt vrouwelijk of mannelijk, afhankelijk van de sociale structuur. Dit wordt sequentieel hermafroditisme genoemd. Een overzicht van Wikipedia, Nederlandse encyclopedie bevestigt dat dit bij vissen normaal is.

De moraal: hermafroditisme is in het dierenrijk een efficiënte reproductiestrategie, maar bij zoogdieren – inclusief mensen – is het uiterst zeldzaam.

Hoe ziet een hermafrodiet eruit?

Het uiterlijk van iemand met intersekse varieert enorm. Sense.info, expertisecentrum voor seksuele gezondheid meldt: “Intersekse kan zichtbaar zijn aan de buitenkant, maar is meestal niet zichtbaar of wordt pas later opgemerkt.” Sommige mensen hebben bijvoorbeeld een penis en een baarmoeder (NPO Kennis), anderen hebben een grotere clitoris of een kleine penis.

Het punt is: er is geen standaard-uiterlijk voor intersekse mensen.

Kan je hermafrodiet zijn zonder dat het zichtbaar is?

Ja, veel intersekse variaties zijn inwendig. Het kan gaan om chromosomale patronen (XXY, XO) of een ongebruikelijke hormoonbalans die pas tijdens de puberteit aan het licht komt. Gezondheidsnet legt uit dat intersekse “al voor de geboorte ontstaat” en soms pas na jaren wordt ontdekt.

Welke geslachtskenmerken kunnen voorkomen?

• Variatie in geslachtschromosomen (XXY, XYY, mozaïek)
• Hormonale variaties (bijv. 5-alfa-reductase-deficiëntie)
• Inwendige organen: een baarmoeder met een penis, of eierstokken met testes
• Uitwendige kenmerken: ambigue genitaliën, een grote clitoris, of een kleine penis

Bron: NPO Kennis.

De variatie is groot, maar dat is precies waarom de term ‘intersekse’ als paraplu werkt.

Kan een hermafrodiet mens zichzelf bevruchten?

Nee, zelfbevruchting is bij mensen niet mogelijk. Hoewel sommige mensen met intersekse zowel eierstokweefsel als testisweefsel kunnen hebben (echt hermafroditisme), functioneren die zelden allebei volledig. NNID, Nederlands Netwerk Intersekse/DSD bevestigt dat zelfbevruchting bij de mens onmogelijk is.

Kunnen mensen met intersekse kinderen krijgen?

Dat hangt af van de specifieke variatie. Sommige intersekse personen zijn vruchtbaar en kunnen op natuurlijke wijze kinderen krijgen, anderen zijn onvruchtbaar. Intersekse Vlaanderen meldt: “Intersekse personen kunnen verminderd vruchtbaar of onvruchtbaar zijn, maar dat is niet bij iedereen hetzelfde.”

Kan een hermafrodiet ongesteld worden?

Ja, als iemand een baarmoeder en een functionerend endometrium heeft, kan menstruatie optreden – ongeacht of er ook mannelijke geslachtskenmerken zijn. Dit komt bij bepaalde intersekse variaties voor. Sense.info, expertisecentrum voor seksuele gezondheid somt menstruatie op als een van de mogelijke ervaringen.

Het beeld van een ‘hermafrodiet’ die zichzelf kan bevruchten is een mythe: de menselijke fysiologie maakt dat niet mogelijk.

Wat is het verschil tussen hermafrodiet, intersekse en transgender?

Een van de grootste misverstanden is dat intersekse en transgender hetzelfde zouden zijn. Movisie, Nederlands kennisinstituut benadrukt: “Intersekse gaat niet over seksuele oriëntatie of genderidentiteit.” Het gaat om biologische kenmerken, niet om hoe iemand zich identificeert. Transgender gaat juist over genderidentiteit: iemand voelt zich niet thuis in het geslacht dat bij de geboorte is toegewezen.

Het onderscheid is cruciaal: een transvrouw is niet intersekse, tenzij ze ook met intersekse kenmerken is geboren. Transgender heeft niets met biologische variatie te maken.

“Intersekse verwijst naar mensen die geboren zijn met een lichaam dat niet volledig past binnen de normatieve definities van man en vrouw.”

— NNID, Nederlands Netwerk Intersekse/DSD

“Intersekse wil zeggen dat je lichaam niet helemaal past in het hokje man of vrouw.”

— Rutgers (Sense.info, expertisecentrum voor seksuele gezondheid)

“Vroeger werden intersekse mensen soms ‘hermafrodiet’ genoemd, maar die term wordt niet meer gebruikt omdat veel mensen die kwetsend vinden.”

— Sense.info, expertisecentrum voor seksuele gezondheid

De drie citaten onderstrepen de eenstemmigheid onder experts: de terminologie is verschoven, en dat is een kwestie van respect en nauwkeurigheid, niet van politieke correctheid.

Het gevolg voor Nederland en Vlaanderen: zorgverleners, docenten en media moeten consequent ‘intersekse’ gebruiken, zoals Movisie, Nederlands kennisinstituut en NNID, Nederlands Netwerk Intersekse/DSD al jaren adviseren. Wie de oude term nog gebruikt, loopt het risico mensen te kwetsen en medische onjuistheden te verspreiden. Voor de gemiddelde lezer betekent het: stop met ‘hermafrodiet’ voor mensen, en gebruik ‘intersekse’ – net zoals je ‘homoseksueel’ zou gebruiken in plaats van een achterhaald scheldwoord.

Veelgestelde vragen

Gerelateerde lectuur: Geregistreerd partnerschap of samenlevingscontract en Politieke partijen links & rechts – beide artikelen raken aan maatschappelijke en juridische aspecten van gender en diversiteit.